Ph­¬ng ph¸p d¹y häc lµ c¸ch thøc ho¹t ®éng cña gi¸o viªn trong viÖc chØ ®¹o tæ chøc ho¹t ®éng cña häc sinh nh»m ®¹t môc tiªu d¹y häc khi gi¶ng d¹y häc sinh ë bËc THCS ph¶i x¸c ®Þnh ®­îc ph­¬ng ph¸p cña bé m«n th× bµi gi¶ng míi ®¹t ®­îc c¸i ®Ých mµ m×nh cÇn. Lµ gi¸o viªn trùc tiÕp gi¶ng d¹y m«n sinh häc ë bËc häc THCS t«i hiÓu r»ng gióp häc sinh hiÓu cô thÓ néi dung trong ch­¬ng tr×nh, th× viÖc gi¶ng d¹y m«n Sinh häc ph¶i xuÊt ph¸t tõ viÖc x¸c ®Þnh ph­¬ng ph¸p d¹y lµ tõ quan s¸t t×m tßi trªn m« h×nh tranh ¶nh mÉu vËt, viÖc ®Æt vµ gi¶i quyÕt vÊn ®Ò kÕt hîp ho¹t ®éng nhãm th× kÕt qña míi tèt .

Tri thøc häc cña bé m«n sinh häc chñ yÕu ®­îc h×nh thµnh b»ng ph­¬ng ph¸p quan s¸t, m« t¶, thÝ nghiÖm, thùc nghiÖm mµ häc sinh thÊy ®­îc. §Æc ®iÓm h×nh th¸i cÊu t¹o cña c¬ thÓ sinh vËt th«ng qua c¸c ®¹i diÖn nhãm, ngµnh, líp thÊy ®­îc nh÷ng ®Æc ®iÓm sinh häc chó ý ®Õn tËp tÝnh vµ tÇm quan träng cña sinh vËt, hiÓu ®­îc h­íng tiÕn ho¸ cña sinh vËt lµm c¬ së cho sù hiÓu biÕt nh÷ng nguyªn t¾c kü thuËt trong s¶n xuÊt cã liªn quan ®Õn sinh häc. Gi¸o viªn ph¶i x¸c ®Þnh ®­îc ph­¬ng ph¸p gi¶ng d¹y cña sinh häc trong bËc THCS lµ ph­¬ng ph¸p quan s¸t t×m tßi, ®­îc thùc hiÖn trong c¶ bËc THCS nh­ng cÇn ph¸t huy hÕt tÝnh tÝch cùc h¬n ë nh÷ng n¨m häc c¶i c¸ch nh»m hoµn thµnh ch­¬ng tr×nh sinh häc ë THCS.

NhiÖm vô quan träng cña s¸ng kiÕn nµy lµ sö dông ph­¬ng ph¸p quan s¸t, t×m tßi, ®Æt vµ gi¶i quyÕt vÊn ®Ò kÕt hîp viÖc häc nhãm cña häc sinh nh»m ®¹t nh÷ng kiÕn thøc c¬ b¶n t­¬ng ®èi hoµn chØnh vÒ cÊu t¹o, ho¹t ®éng sèng cña c¸c c¬ thÓ sèng th«ng qua c¸c ®¹i diÖn b­íc ®Çu hiÓu ®­îc c¸c quy luËt c¬ b¶n cña c¸c qu¸ tr×nh sèng cña sinh vËt víi sinh vËt vµ víi m«i tr­êng sèng. Tõ ®ã cã c¸c biÖn ph¸p gi÷ g×n vÖ sinh, b¶o vÖ m«i tr­êng.

- ë mét ch­¬ng häc c¶ thÇy vµ trß ®Òu x¸c ®Þnh ®­îc môc tiªu chung cña c¶ ch­¬ng häc, thÇy – trß cã sù chuÈn bÞ chu ®¸o tr­íc khi d¹y vµ häc, thÇy ph¶i thÓ hiÖn ®­îc vai trß chñ ®¹o cña m×nh trong viÖc thiÕt kÕ bµi gi¶ng, ®Þnh h­íng c¸c ho¹t ®éng cña trß… ®ång thêi häc sinh cã ®iÒu kiÖn ph¸t huy hÕt tÝnh tÝch cùc , chñ ®éng cña m×nh trong viÖc tiÕp thu tri thøc míi. Mét ®iÒu kh«ng thÓ thiÕu khi sö dông ph­¬ng ph¸p quan s¸t, t×m tßi ë vËt mÉu, tranh ¶nh lµ vËt ®­a ra quan s¸t ph¶i chuÈn vÒ cÊu t¹o, kÝch th­íc, mü thuËt sinh ®éng nÕu nh­  cã mÉu vËt sèng th× tri thøc h×nh thµnh míi cã ®é chÝnh x¸c cao vµ ph­¬ng ph¸p nµy th­êng ®­îc sö dông trong viÖc h×nh thµnh c¸c kh¸i niÖm vÒ h×nh th¸i häc. Trong c¸c tiÕt d¹y gi¸o viªn cè g¾ng h­íng dÉn häc sinh t×m mÉu vËt sèng nÕu kh«ng cã míi dïng ®Õn vËt chÊt, m« h×nh, tranh ¶nh.

VÝ dô : D¹y bµi “ CÊu t¹o trong cña l¸”, gi¸o viªn ph¶i chuÈn bÞ h×nh vÏ, m« h×nh, tranh ¶nh c¸c bé phËn kh¸c nhau vÒ cÊu t¹o trong cña l¸. NÕu cã ®iÒu kiÖn gi¸o viªn chuÈn bÞ thªm b¶n mÉu biÓu b× cña v¶y hµnh vµ phiÕn l¸ c¾t ngang ®Ó häc sinh quan s¸t d­íi kÝnh hiÓn vi. Qua trùc tiÕp quan s¸t trªn c¸c vËt cô thÓ, häc sinh sÏ tiÕp thu ®­îc nh÷ng tri thøc vÒ mÆt cÊu t¹o, ®ång thêi hiÓu s©u h¬n kh¸i niÖm vÒ l¸, kh«ng ph¶i qua sù tiÕp thu h×nh d¹ng bªn ngoµi mµ cßn qua cÊu t¹o bªn trong cña l¸. §Õn ®©y kh¸i niÖm phøc t¹p vÒ l¸ ®· ®­îc tæng qu¸t ho¸ tõ c¸c kh¸i niÖm h×nh th¸i, ph©n lo¹i vµ gi¶i phÉu. Nhê ®ã häc sinh hiÓu ®­îc tÇm quan träng cña l¸ trong ®êi sèng cña c©y.

Hay khi d¹y bµi vÒ ®êi sèng vµ cÊu t¹o bªn ngoµi cña c¸ chÐp, nÕu cã c¸ chÐp sèng ®ang b¬i léi trong chËu ®em ra cho häc sinh quan s¸t, häc sinh sÏ thÊy nh÷ng ®Æc ®iÓm thÝch nghi víi viÖc b¬i léi trong n­íc nh­ t¸c dông cña v©y ch½n, v©y lÎ, trong viÖc gi÷ th¨ng b»ng khi b¬i. NÕu ta c¾t mét bªn v©y, c¸ b¬i sÏ mÊt th¨ng b»ng… häc sinh sÏ rÊt hµo høng häc tËp víi c¸c ®å dïng d¹y häc nh­ vËy. Ph­¬ng ph¸p t×m tßi quan s¸t sö dông trong tr­êng hîp nµy sÏ lµm cho hiÖu qu¶ tiÕp thu bµi häc cña häc sinh tèt h¬n so víi viÖc sö dông c¸c ph­¬ng ph¸p kh¸c.

Tr­êng hîp kh¸c : Trong bµi “Trai s«ng” häc sinh cã thÓ t×m trai ë nh÷ng n¬i cã nhiÒu mïn h÷u c¬, mçi bµn cã 1 trai s«ng, 2 m¶nh vá trai, trai sèng bá lä cã bïn, khi lªn líp thÇy lµ ng­êi tæ chøc cho häc sinh thùc hiÖn h­íng dÉn cho häc sinh tù t×m tßi, tÝch cùc häc tËp lµ mét hiÖn t­îng s­ ph¹m, tÝch cùc nhËn thøc lµ tr¹ng th¸i ho¹t ®éng nhËn thøc cña häc sinh ®Æc tr­ng ë kh¸t väng häc tËp vµ nghÞ lùc cao trong qu¸ tr×nh nghiªn cøu n¾m v÷ng kiÕn thøc. Kh¸c víi qu¸ tr×nh nhËn thøc trong nghiªn cøu khoa häc ®iÒu nµy ®­îc minh chøng trong phÇn 1 cña bµi 18 môc 1 “H×nh d¹ng cÊu t¹o” häc sinh tù tay b¾t trai, tù ®­îc nghiªn cøu vÒ h×nh d¹ng ngoµi cña trai trªn vËt mÉu, gi¸o viªn hái : T¹i sao muèn më vá trai ph¶i luån l­ìi dao qua khe vá c¾t c¬ khÐp vë tr­íc vµ c¬ khÐp vá sau ë trai, hiÓu ®­îc khi trai chÕt vá trai th­êng më. Gi¸o viªn tiÕp tôc cho häc sinh tù t×m ra chÊt liÖu cÊu t¹o nªn vá trai b»ng c¸ch cho häc sinh mµi vá trai ngöi thÊy mïi khÐt cña vá trai chøng tá vá trai cÊu t¹o b»ng chÊt sõng.

Trong gi¶ng d¹y thÇy cßn lµ ng­êi huÊn luyÖn giao nhiÖm vô h­íng dÉn häc sinh thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng häc tËp cô thÓ h­íng dÉn c¸ch quan s¸t, ph¸t hiÖn ra vÞ trÝ, h×nh d¹ng, mµu s¾c, kÝch th­íc… sau ®ã thÇy sö dông mét hÖ thèng c©u hái tõ c©u hái gîi më ®Õn c©u hái v× sao ? nh­ thÕ nµo ? ®Ó häc sinh quan s¸t t×m tßi t­ duy vµ gi¶i thÝch ®­îc b¶n chÊt cña cÊu t¹o, sinh lý cña sù vËt, hiÖn t­îng thÇy chØ n¾m khi trß gÆp khã kh¨n vµ lµm träng tµi cho c¸c cuéc tranh luËn ®Ó häc sinh chñ ®éng tÝch cùc chiÕm lÜnh tri thøc sinh häc. C¸c em cÇn ph¶i ®­îc t¹o nhu cÇu nhËn thøc cã mong muèn ®Ó t×m hiÓu c¸c ®èi t­îng, hiÖn t­îng sinh häc, thÇy cÇn nªu t×nh huèng cã vÊn ®Ò ®Ó cho häc sinh tham gia gi¶i quyÕt. Tõ ®ã gióp häc sinh chñ ®éng t×m tßi tri thøc míi cã c¬ së khoa häc, cã hiÓu biÕt gi¶i thÝch chÆt chÏ vµ ch¾c ch¾n.

Cô thÓ ë tiÕt 22 bµi 21 ë môc 1 : “X¸c ®Þnh ®Æc ®iÓm chung cña ngµnh th©n mÒm” häc sinh nghiªn cøu trªn s¬ ®å cÊu t¹o cña trai s«ng, èc sªn vµ mùc, häc sinh t×m hiÓu vÒ ®Æc ®iÓm cÊu t¹o qua ghi chó, thÇy hái “Trªn c¬ thÓ cña trai, èc, mùc tuy cã cÊu t¹o kh¸c nhau nh­ng chóng ®Òu cã ®Æc ®iÓm chung nh­ thÕ nµo. Tõ ®ã häc sinh tr¶ lêi ®­îc nh÷ng ®éng vËt thuéc ngµnh th©n mÒm cã kÝch th­íc kh¸c nhau, cã h×nh d¹ng kh¸c nhau vµ m«i tr­êng sèng kh¸c nhau. Sau ®ã thÇy nªu t×nh huèng cã vÊn ®Ò tËp tÝnh cña chóng ra sao ? T¹i sao chóng l¹i cã h×nh d¹ng kh¸c nhau nh­ vËy ? v× sao tËp tÝnh sèng cña chóng l¹i phong phó nh­ vËy ? vµ cuèi cïng thÇy ®i ®Õn kÕt luËn së dÜ ®éng vËt thuéc ngµnh th©n mÒm cã h×nh d¹ng, kÝch th­íc, tËp tÝnh sèng phong phó lµ do hÖ thÇn kinh ®· ph©n ho¸ tËp trung thµnh h¹ch chØ ®¹o nh÷ng ho¹t ®éng phøc t¹p cña th©n mÒm.

Sau khi thÇy ®· h­íng dÉn häc sinh trªn líp quan s¸t t×m tßi trªn tranh ®Ó rót ra ®­îc tri thøc dÉn ®Õn ®Æc ®iÓm chung cña ngµnh th©n mÒm, nh÷ng c©u hái tiÕp theo ë b¶ng 1 cã thÓ dµnh cho häc sinh tõ trung b×nh trë lªn vµ kÓ c¶ häc sinh yÕu kÐm còng cã thÓ hoµn thµnh b¶ng 1 khi nghe häc sinh kh¸ tr×nh bµy bµi lµm cña m×nh. Cô thÓ häc sinh ph¶i t×m nh÷ng côm tõ vµ ký hiÖu ®Ó hoµn thµnh b¶ng 1 sau quan s¸t häc sinh toµn nhãm hoµn thiÖn b»ng c¸ch ý kiÕn cña c¸c thµnh viªn. Gi¸o viªn nhËn xÐt ®¸nh gi¸ kÕt qu¶ cña c¸c nhãm sau ®ã cã thÓ tù gi¸o viªn hoÆc h­íng dÉn häc sinh ®Ó c¸c em rót ra kÕt luËn vÒ ®Æc ®iÓm chung cña ngµnh th©n mÒm.

Trong gi¶ng d¹y gi¸o viªn ph¶i lµm cho häc sinh khao kh¸t tù nguyÖn tham gia tr¶ lêi c¸c c©u hái cña gi¸o viªn bæ sung c¸c c©u tr¶ lêi cña b¹n, thÝch ®­îc ph¸t biÓu nh÷ng ý kiÕn cña m×nh vÒ vÊn ®Ò nªu ra. Häc sinh hay th¾c m¾c ®ßi hái gi¶i thÝch cÆn kÏ nh÷ng vÊn ®Ò mµ gi¸o viªn tr×nh bµy ch­a râ, häc sinh chñ ®éng vËn dông linh ho¹t nh÷ng kiÕn thøc kü n¨ng ®· häc ®Ó nhËn thøc c¸c vÊn ®Ò míi, häc sinh muèn ®­îc ®ãng gãp víi thÇy víi b¹n nh÷ng th«ng tin míi lÊy tõ nh÷ng nguån kh¸c nhau cã khi v­ît ra ngoµi bµi häc.

VÝ dô nh­ phÇn II : “Vai trß cña th©n mÒm” häc sinh kÓ ®­îc ®éng vËt th©n mÒm lµm thùc phÈm cho ng­êi nh­ : mùc, trai, ngao, èc… sau khi nghe c©u hái h·y kÓ trªn nh÷ng loµi th©n mÒm lµm thùc phÈm cho ng­êi vµ th¾c m¾c v× sao cã thÓ t¹o thµnh ngäc trai ë trai vµ hiÓu ®­îc v× sao èc ao, èc mót… lµ ®éng vËt trung gian truyÒn bÖnh vµ hiÓu ®­îc v× sao ho¸ th¹ch mét sè vá èc vá sß mµ con ng­êi hiÓu ®­îc ®Þa chÊt ë n¬i ®ã.

¸p dông ph­¬ng ph¸p quan s¸t t×m tßi, ®Æt vµ gi¶i quyÕt vÊn ®Ò kÕt hîp ho¹t ®éng nhãm trong tr­êng THCS. Ph­¬ng ph¸p quan s¸t t×m tßi ë vËt mÉu ®· ®­îc ¸p dông trong suèt qu¸ tr×nh gi¶ng d¹y m«n häc ®Æc biÖt trong n¨m häc 2003-2004 ®­îc thùc hiÖn trong ch­¬ng tr×nh sinh häc 6 cã kÕt qu¶ nh­ sau :

Trong n¨m häc 2003-2004 ë khèi 6 trong tiÕt 15 c¸c lo¹i rÔ, sau khi häc xong häc sinh tr¶ lêi so s¸nh rÔ chïm, rÔ cäc, mçi lo¹i lÊy 3 rÔ c©y lµm vÝ dô. KÕt qu¶ ®¹t 135/150 ®¹t 90%.

Sau khi häc xong tiÕt 42 nh÷ng ®iÒu kiÖn cÇn cho h¹t n¶y mÇm. Gi¸o viªn kiÓm tra kÕt qu¶ 134/150 » 90%.

N¨m häc 2004-2005 trong bµi 10 ®Æc ®iÓm chung cña ruét khoang kÕt qu¶ 136/150 ®¹t 90%.

Bµi 12 : Qua quan s¸t mét sè giun dÑp, häc sinh t×m ra ®Æc ®iÓm chung cña ngµnh, kÕt qu¶ ®¹t 135/150 ®¹t 90%.

Nh­ vËy viÖc gi¶ng d¹y sinh häc cña khèi 6, khèi 7 trong tr­êng THCS t«i thÊy ®· cã kÕt qu¶ tèt h¬n cô thÓ 90% häc sinh ®¹t yªu cÇu. NÕu còng nh÷ng bµi häc nµy mµ sö dông ph­¬ng ph¸p kh¸c th× ch¾c ch¾n kÕt qu¶ sÏ kh«ng ®­îc nh­ mong muèn.

ViÖc ¸p dông ph­¬ng ph¸p quan s¸t t×m tßi, ®Æt vÊn ®Ò vµ gi¶i quyÕt vÊn ®Ò, kÕt hîp häc nhãm nhá lµ mét kinh nghiÖm nhá cña b¶n th©n t«i ®· thùc hiÖn trong nh÷ng n¨m häc qua. VÒ viÖc gi¶ng d¹y sinh häc ë tr­êng THCS vµ ®· ®em l¹i kÕt qu¶ nh­ mong muèn. Thùc hiÖn ph­¬ng ph¸p nµy t«i ®· ph¸t huy tÝnh tÝch cùc häc tËp cña häc sinh ®Ó häc tËp bé m«n sinh gióp häc sinh chñ ®éng ph¸t hiÖn t×m tßi tri thøc.

Tuy nhiªn mçi ph­¬ng ph¸p tù b¶n th©n nã sÏ kh«ng cã hiÖu qu¶ cao trong gi¶ng d¹y nÕu nh­ kh«ng cã sù phèi hîp víi nh÷ng ph­¬ng ph¸p kh¸c. Bëi v× néi dung bµi gi¶ng sinh häc ë cÊp II th­êng bao gåm nhiÒu lo¹i kiÕn thøc cho nªn trong mét bµi gi¶ng ph¶i sö dông kÕt hîp nhÒu ph­¬ng ph¸p, mét gi¸o viªn lµm viÖc víi ãc s¸ng t¹o bao giê còng cè g¾ng tiÕn tíi chç phèi hîp c¸c ph­¬ng ph¸p mét c¸ch tèt nhÊt, ®ång thêi kh«ng vËn dông mét c¸ch m¸y mãc nh÷ng ph­¬ng ph¸p. gi¸o viªn sÏ ph¶i lu«n biÕt c¸i tiÕn, ph¸t triÓn vµ lµm giµu thªm cho c¸c ph­¬ng ph¸p trªn c¬ së kinh nghiÖm vµ nghÖ thuËt cña m×nh, còng nh­ trªn kinh nghiÖm tËp thÓ cña nh÷ng gi¸o viªn giái trong tr­êng vµ trong ®Þa ph­¬ng.

§©y lµ mét kinh nghiÖm nhá cña t«i sau gÇn 5 n¨m d¹y m«n Sinh häc ë tr­êng THCS dï cßn nhiÒu h¹n chÕ ch­a thÓ gi¶i quyÕt ®­îc trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn ph­¬ng ph¸p d¹y häc. Cuèi cïng t«i rÊt mong c¸c b¹n ®ång nghiÖp , tÊt c¶ nh÷ng ng­êi lµm viÖc trong ngµnh gi¸o dôc, cã nhiÒu s¸ng kiÕn s¸ng t¹o ®Ó chóng ta cïng trao ®æi, häc hái, cïng nhau x©y dùng ph­¬ng ph¸p gi¶ng d¹y sinh häc tèt h¬n ®Ó nh÷ng tiÕt häc ngµy cµng thµnh c«ng h¬n.

                                  HiÖp ThuËn, ngµy 25 th¸ng 12 n¨m 2008

                                                          Ng­êi viÕt

                                                        NguyÔn  Xu©n  Léc